SARDU
SU BILINGUISMU
Ita est
Sa Lìngua Sarda est una lìngua neolatina o romanza est a nai, duncas, chi su Sardu est fillu de su Latinu. Su Latinu in Sardigna dd’ant bitiu is sordaus romanus in su 238 a.C.
De Sigismondo Arquer (1530 - 1571) fintzas a Max Leopold Wagner (1880 - 1962), passendi po Friedrich Diez (1794 - 1876), su Sardu est connotu che língua a duas cambas (est a nai “bipolari”) giai chi duas funt bariedadis mannas descritas: su Sardu campidanesu in sa Sardigna de giossu (de Casteddu fintzas a Aristanis) e su Sardu logudoresu-nugoresu in sa Sardigna de mesu (Brabaxa) e de susu (Logudoru, Meilogu e ìsulas linguìsticas de Luras e Terranoa).
De una circa sòtziu-linguìstica de sa R.A.S. (Regioni Autonoma de Sardigna) de su 2007 nd’est bessiu a pillu chi su Sardu ddu fueddat e ddu cumprendit assumancu su 68% de is Sardus (unu millioni e duxentus milla). A custus tocat a aciungi is Sardus disterraus in Terramanna chi funt unus cincuxentus milla.
Is Bariedadis
Su sardu est fillu de su latinu e tenit duas bariedadis mannas: su campidanesu e su logudoresu-nugoresu. Est stétiu cun s’arribu de is sordaus romanus in su 238 a. C. in Sardìgna chi su latinu est spartzinau in s’Ísula. A primu in su Campidanu chi, po su fatu de non tenni montis artus chi firmant sa spartzinadura de is lìnguas, iat arriciu su latinu cun fatzilidadi, mentras in Brabaxa s’intrada fiat stètia prus tostada. E custu po su fatu chi is sordaus romanus nci iant postu tempus meda po binci a is sardus de is montis de sa Sardigna de mesu. A s’acabu su campidanesu, giai chi fiat su prus acostiau a su mari, iat pigau de is lìnguas de totus is pópulus chi si funt postus meris de sa Sardigna (romanus, bizantinus, pisanus, cadelanus-spanniolus; piemontesus, italianus) duncas est bessia una bariedadi prus “dinàmiga” e mudóngia mentras su logudoresu, strintu e ingiriau de is montis, est bessiu prus “conservativu” e serrau a is novidadis.
Sa Minoria in sa minoria
Is bariedadis de su sardu funt duas: su campidanesu e su logudoresu-nugoresu. Ma in Sardigna si chistionant àterus dialetus chi non funt sardus. Est a nai: in S’Alighera su cadelanu (dialetu chi nd’est bessiu de sa lìngua de is cadelanus-aragonesus candu fìant is meris de sa Sardigna), in Gaddura su gadduresu, in Tàtari su tataresu e ambaduus duus funt dialetus toscu-cossus ( tosco-corsi) intamis in s’ìsula de Carloforte e in sa bidda de Calasetta nc’est su dialetu genovesu.
Su bilinguismu
Su de 6 artículus de sa Costitutzioni italiana narat craru craru chi: «Sa Rebúbrica amparat cun normas aposta is minorias linguísticas”». Aintru de is làcanas de su Stadu italianu su bilinguismu perfetu est unu deretu arreconnotu in sa Baddi de Aosta, Trentinu Artu – Adigi (SüdTirol) e in is provìntzias de Gorìtzia e Trieste (aundi ddoi at minorias slovenas).
In custus logus lacanantis cun Stadus stràngius, s’Itàlia s’est impignada a arreconnosci is minorias frantzesas, tedesca e slovenas.
Po totu is àteras minorias e lìnguas de minoria chi funt aintru de su Stadu italianu su caminu po lompi faci a su bilinguismu est cumentzau de su 1999 candu su Stadu italianu at aprovau sa lei n° 482 chi in s’artìculu duus narat: “Po cumpriri su de 6 artículus de sa Costitutzioni e in acórdiu cun is printzípius generalis stabbilius de is organismus europeus e internatzionalis, sa Repúbrica amparat sa língua e sa cultura de is populatzionis albanesas, cadelanas, germànicas, aregas, slovenas e croatas e de is chi fueddant su frantzesu, su francu-proventzali, su friulanu, su ladinu, s’ocitanu e su sardu”. Ma po torrai a su contu de su bilinguismu, po sciri ita est su bilinguismu, s’iat podi arrespundi imperendi is fueddus de Antoni Lèpori chi narat chi su bilinguismu est: «s’umperu ufitziali de duas lìnguas, duncas s’italianu e su sardu iant a depi essi umperaus ambaduus a sa matessi manera» . Duncas in Sardigna puru su bilinguismu iat a depi essi unu deretu-doveri.
In unu regimi de bilinguismu s’umperu ufitziali de duas lìnguas, s’italianu (lìngua de su stadu) e su sardu (lìngua ènniga) iant a depi essi umperadas s’una a su costau de s’àtera in dònnia e calisiat logu: Scola, Universidadi, Amministratzioni Púbrica, médius de comunicatzioni (giornalis, ràdiu e televisioni e fintzas in “Internet”). Is traballus de is Ufítzius de sa Língua Sarda, aici cumenti a su de sa Provìntzia de su Campidanu de Mesu serbint po svilupai custa polìtica de bilinguismu.
___________
Lepori A..,Ita est su bilinguismu. Mezzogiorno d’Europa, annu 5, n°6, Meseidas 1984, p.32.
Is fueddadas de sa Provìntzia de su Campidanu de Mesu
In su territóriu de sa Provìntzia de su Campidanu de Mesu si chistionat una suta-bariedadi (“sub-varietà”) de Sardu narada campidanesu ocidentali.
Sa fueddada campidanesa ocidentali tenit unas cantu caraterìsticas e si nci stesiat de is àteras fueddadas campidanesas (po nai: de su campidanesu generali e literàriu e de is àteras suta-bariedadis).
Labai imoi unas cantu caraterìsticas:
* Sa N (“enna”) a carighedda est a nai sa N pronuntziada a sa manera portughesa, es.: [mau] in logu de manu; [pai] in logu de pani; [biu] in logu de binu;
* Sa L (“ella”) intervocalica est pronuntziada cun unu sonu chi s’acostat meda a su sonu bilabbiali [β], es.: [sòβi] antzis de soli; [mεβa] antzis de mela; [apriβi] antzis de abrili.
* Metàtesi de sa R (“erra”), est a nai candu sa R cambiat sa positzioni cosa sua aintru de su fueddu, es.: srogu antzis de sorgu; madri antzis de mardi; sriboi antzis de sirboni;
* Arruidura de su cunsonanti de inghitzu: [sa ‘idda] in logu de sa bidda;
* Unu lèssicu caraterìsticu, es.: incapas antzis de forsis; brobei antzis de brebei (ma no in totu is biddas !)
Is àteras minorias in Europa
Labai imoi unus cantu logus aundi nci funt minorias linguìsticas chi funt circhendi de cumpriri su camminu faci a su bilinguismu perfetu. Iaus a podi nai s’ «Europa de is europas» (parafrasendi Tullio de Mauro cun sa fràsia «L’Italia delle italie»).
Bretagna. Sa Bretànnia est una penísula de sa Frantza innui s’agatat ancoras una língua céltica: su Bretoni. Su Bretoni fait parti de sa matessi truma de su gaelicu-scotzesu e de su gaelicu-irlandesu. Cumenti a su cossu, custa língua at sunfriu sa reprimidura de su stadu frantzesu.
Cadalugna. A cumentzai de su 1913 cun sa normalizatzioni gràfica de Pompeu Fabra, su cadelanu est stétiu postu in unu furrungoni in domu sua etotu, chistionau scéti de bécius. Apustis Fabra at pubricau sa Gramàtica cadelana (1918) e su Ditzionàriu generali de sa Língua cadelana (1932). Po nexi de sa ditatura fascista de Francisco Franco, sa língua cadelana fiat acanta de sparessi. Franco iat firmau sa renaixença cadelana. Agou de sa ditatura, is cadelanus ant torrau a manixai cun prus fortza sa língua cosa insoru, umperendidda in calisisiat cuntestu. In su 1983 sa "Llei de Normalitzaciò Lingüìstica" at afortiau su protzessu de recùperu de sa lìngua cadelana.
Còssiga. Sa língua cossa tenit simbillàntzias cun is fueddadas toscanas. Oindí est reconnotu che lìngua de minoria e de unus cantu annus funt circhendi de svilupai unu bilinguismu perfetu.
Sapoliticizatzioni de sa chistioni linguística de parti de is irredentistas cossus prus integralistas, no at permítiu fintzas a imui de cumpriri custu protzessu, ca unus cantu de issus cunsiderant su bilinguismu che unu cumprumissu cun su stadu frantzesu tzentralizau. A bortas in Còssiga s’agatant is cartellus bilínguis cun sa scrita frantzesa scantzellada che a unu sinnu contras a sa cultura e a su stadu frantzesus.
Paisus bascus. Is Paisus bascus funt una regioni autònoma de su Rénniu de Spagna innui ddoi at una minoria linguìstica: sa minoria basca. Is bascus fueddant una língua pre-semitu-camìtica e pre-indoeuropea, simbillanti meda a su berberu e a is línguas caucàsicas. Oindí su bascu est umperau a su costau de sa língua spagnola cun unu bilinguismu perfetu chi permit s’umperu de custa língua fintzas a Scola e in s’amministratzioni pùbrica. Sa língua basca umperada in s’amministratzioni pùbrica est sa «euskera batua» (=bascu unificau). S’unificatzioni de sa língua basca est cumentzada in su de 19 sèculus cun sa normalizatzioni de Sabino Arana de Goiri e sighida in su de 20 sèculus cun sa normalizatzioni de Luis Mitxelena.
Scótzia. Su scotzesu o gaelicu-scotzesu est una língua cèltica fueddada in Scòtzia. Sa Scótzia fait parti de sa Gran Bretagna. S’amparu de sa língua scotzesa at permítiu de recuperai una língua chi fiat acanta de sparessi e chi est scampada in is terras artas (Highlands) de sa Scótzia.