SARDU
Comunu de Biddanoa de Forru: Fonti: "Làcanas": Su cumplessu nuràgicu Genna Maria, in Biddanoa de Forru, in su Sud de s’Ìsula, cun is turris suas e su villàgiu est una de is testimoniàntzias prus arricas e importantis de sa tziviltadi nuràgica in Sardigna. S’agatat a pagus chilòmetrus de sa bidda, asuba unu cùcuru a 408 metrus asuba su livellu de su mari, ma sa straordinariedadi sua no est sceti su panorama fantàsticu de innói si bit puru su Golfu de Aristanis e su Golfu de Casteddu: fiat nàsciu cumenti a puntu stratègicu de innói si dominànt is bias po intrai in sa Marmidda. Ddu narat puru s’orìgini de su nòmini, de su sardu “Genn’e Mari”, s’enna de su mari (la porta del mare). Oi is struturas originàrias, cun sa turri tzentrale a tholos, is turris lateralis, is murus e su bastioni, ddoi funt ancoras mancai sceti po pagumetrus, ma in su tempus passau fiat unu cumplessu mannu meda.
Is archeòlogus chi ant stuvonau in su situ de su 1969 po prus o mancu bint’annus, ant individuau diferentis fasis de vida: sa prima, sa prus antiga, s’arreferrit a s’edadi de su Brunzu de mesu, candu faci a su sèculu XVII-XVI in antis de Cristu iant costruiu sa turri manna arta prus o mancu ses-seti metrus cun d-unu aposentu ùnicu, e crobeta de una tholos chi oi no ddoi est prus; in su matessi perìodu iant costruiu is tres turris lateralis collegadas po mesu de murus grussus; pondi pesai su monumentu iant impreau sa marna calcàrea de su logu. In sa fasi afatanti, faci a su Brunzu Retzenti (XIII sèculu in antis de Cristu), is murus ddus iant afortiaus e su cumplessu dd’iant ingiriau cun
d- una strutura in pedra. A pustis, in s’edadi de su Ferru, agataus unu villàgiu cunpinnetas diferentis po forma, pruschetotu ellìticas o cuadrangolaris realizadas cun sa matessi tècnica murària de is nuraxis ma cun pera prus piticas.
Tra is struturas particularis tocat a nomenai sa “capanna gamma”, innoi sa presèntzia de una scivedda in pedra at fatu pentzai ca ddoi podiat essi unu laboratòriu po fai su binu, cumenti amostant is arrestus agataus de àcidu tartàricu pròpiu de s’àxina; sigundu atrus studiosus invecias iat podi essi una sauna pitica, cun un d-una scivedda po fai vapori buddiu gràtzias a sa pedra callentada de su fogu e a pustis ghetada in s’àcua. De importàntzia manna est puru sa “casa a corte”, manna prus o mancu 50 metrus cuadraus, unus cantu de ambientis a ingiriu de una corti tzentrali chi serbiat po donai ària e luxi a is aposentus de sa domu, innoi is archeòlogus ant agatau materialis diferentis chi faint pentzai ca dònnia ambienti teniat sa funtzioni cosa sua: s’aposentu po crocai, su magasinu, s’aposentu po coxinai e cussu po papai. S’importàntzia de su situ de Genna Maria est puru me is materialis beni allogaus chi is archeòlogicus ant agatau candu ant scorrovonau. De s’edadi nuràgicafunt pruschetotu is tzeràmicas agatadas e ca fiant utilizadas po allogai cosa de papai cumenti a trigu, lori e forsis binu; is fainas po coxinai cumenti a pingiadas e launas, e ogetus po papai cumenti a pratus e tassas sempri de tzeràmica. Pròpiu de Genna Maria, e a manera prus pretzisa de sa pinneta nu. 12 de su villàgiu datau tra su X e IX sèculu in antis de Cristu, ndi benint arrogus piticus e carbonizaus de unu pani a pasta no axedada: est una de is testimoniàntzias prus antigas de sa panificatzioni in Sardigna. In d-unu sigundu momentu ddoi at sa propabilidadi ca in custu situ, nàsciu cun funtzioni tzìvili e de controllu de su territòriu, ddoi siat stètia puru una funtzioni religiosa acapiada a calincuna divinidadi: difatis ddoi funt testimoniàntzias medas asuba su cultu religiosu cumenti amostant is arrestus agataus: monedas e ogetus dedicaus a is divinidadis de sa terra cumenti a Demetra e Core.
Totus is repertus de Genna Maria, impari a is atras testimoniàntzias materialis de Biddanoa de Forru e de sa Marmidda, funt amostaus in su MuseuArcheològicu de sa bidda, organizau in d-unu edifìtziu de s’Otuxentus in pratza Costituzione, a faci de su Munitzìpiu, innoi, in su tempus passau, ddoi fiat su Monti Granàticu. Is materialis agataus me is situs archeològicus de totu su territòriu si podint ammirai in d-unu allestimentu curau e si podit connosci puru sa cara originali de su cumplessu nuràgicu de Genna Maria gràtzias a una costruidura virtuali de su situ. Su Museuat a arriciri puru is scoperta noas chi nd’arribant de Pinn’e Maiolu, un’ atru situ nuràgicu de importu mannu chi s’agatat intro de sa bidda e innoi is archeòlogus funt traballendi a dì de oi.