SARDU
Comunu de Pabillonis: Fonti: "La Gazzetta del Medio Campidano": Innantis de su 1960, candu s’acuedotu ancora no dd’iant fabbricau, is meris de domu de Pabillonis, cumenti a sa majoria de is féminas sardas, andànt a frúmini a sciacuai s’arrobba. E fintzas apustis chi sa retza ídrica comunali iat inghitzau a portai s’àcua in is domus, e famìllias meda si fiant organizadas cun d-unu grifoni postu in d-unu lacu de cimentu, o acanta de una perda ciata, in sa pratza de is domu insoru e duncas ddis permitiat de tenni s’àcua po sciacuai s’arrobba, is fèminas sighiant a andai a frúmini a sciacuai. E unas cantu féminas iant sighiu a andai a frúmini pustis puru de su boom económicu de is annus ’60, chi iat permítiu s’intrada de unas cantu ainas industrialis e de eletrodomésticus, cumenti a sa lavatrici, chi però a nai sa beridadi no iant interessau luegus sa majoria de is famíllias pabillonesas.
Su logu chi ddis praxiat de prus fiat un’isca de su frúmini Bellu, acanta de is scalas de su màrgini, in zona Su Rieddu. Ma no scéti ingunis, po nai candu proiat andànt fintzas asuta de su ponti in sa bia provintziali chi cullegàt sa bidda a Gúspini in sa gora de is Arrieddus, acanta de sa bia chi portàt a Santu Éngiu e acanta de su molinu de Pepi Ortu, in sa gora de Surbiu, chi ndi bessiat de una mitza fitiana, e ancora in sa gora de sa Mitza de Is Piscinas e puru in sa cora de Su Rieddu, un’arrieddu chi ndi bessiat de unu sciopadroxu a curtzu de sa Tanca Guglielmo Saba. Custu arrieddu, chi curriat in sa làcana de sa bidda, acanta de s’asilu, truessàt sa strada faci a sa Mitza de Su Rieddu. Su bau suu, pagu fungudu, permitiat de ddu passai a carrus e bestiàmini, ma is sciacuadoras, po fai de mancu de imbrutai is pannus cun s’àcua intrulada de su passàgiu de cussus, si poniant prus a susu de su bau. Po is chi andànt a pei, in sa segunda perra de s’800, iant fatu unu ponti de matonis arrúbius, cun d-una barandíllia bàscia. Sa strutura ndi dd’iant sciusciada in is annus ‘70/80 de su séculu passau e s’arrieddu invécias, dd’iant canalizau e intubau po si nci ghetai in su Riu Malu. Sa strada asuba de su bau permitiat de lompi facilmenti a is ortus, a is bíngias e a is frutalis postus in s’àrea fértili intra Sa Mitza e su màrgini de su frúmini Bellu.
Su trabballu de is sciacuadoras fiat fadiosu e si cumintzàt in edadi gióvuna meda. «Apu incumintzau chi tenia sceti 12 annus», aregodat Chiara Cossu, 86 annus, chi fintzas a candu s’est cojada (1956) teniat lissias (a sciacuai s’arrobba a pagamentu) de unas cantu famíllias de sa bidda. Ma at sighiu a andai a frúmini fintzas pustis chi si fiat cojada, a sciacuai s’arrobba de sa famíllia sua: «a cuss’ora atru scioberu no ndi tenestus, candu fiat tempus bellu e candu fiat tempus malu, frius o callenti, ierru e istadi, tocàt a andai a frúmini a sciacuai s’arrobba, chi festus príngias puru. Filla mia manna est nàscia duas diis apustis che seu andada a sciacuai a frúmini, agiumai scendiau innias», arregordat tzia Chiara.
Su trabballu si faiat duas o tres bortas a sa cida a segunda de cumenti fiant is acórdius, chi po su prus fiant annualis, stabbilius intra is partis e segundu su tanti de arrobba de sciacuai. Una lissiera (massimamenti piciocas bagadias o fiudas, ma féminas cojadas puru), chi teniat abbisóngiu de guadangiai calincuna cosa, podiat tenni 2, 3 e fintzas 4 lissias a sa cida a tot’annu. Ma nci ndi fiat chi ndi faiant de prus puru. «Deu seu arribbada fintzas a 7 lissias, apu cumintzau a 15 annus, a primítziu andau cun mamai mia Vitalia, agoa andau a sola, is logus a frúmini cambiànt segundu su motivu chi fiat: in s’istadi andastus ancanta de su màrgini de Su Rieddu, candu calàt su frúmini, però, e sa currenti fiat forti meda, o candu proiat nci ponestus asuta de su ponti», precisat Peppina Manca, 86 annus, chi oi ancora tenit arregodus meda de cussu tempus.
Sa tzia si fait sciri fintzas cali fiant is barrancus po is féminas in certas situatzionis: «m’arregodu ca candu depestus cuberai is perdas ladas chi si serbiant po sciacuai is pannus, chi sa currenti iat scavulau pustis de sa prena de su frúmini, depestus fai una cadena de féminas aguantendusí is manus e ndi bessestus de àcua sciustas de conca a pei. Lissieras meda, candu su frúmini fiat in prena e no ddoi iat logu asuta de su ponti, andànt fintzas a sa Mitza de Is Piscinas innui ddoi fiat unu canali, in cimentu, cun is murus incrubaus chi andànt beni po sciacuai, chi arregolliat s’àcua de sa Mitza. A bortas, certastus intra de nosu po scioberai is logus mellus, poita chini sciacuàt is pannus prus a bàsciu, arriciat s’àcua giai bruta de chini sciacuàt prus a susu; però su prus de is bortas si ponestus de acórdiu e candu depestus scinixai si faiant ponni innui mintzàt s’àcua límpia. «Asuta de su ponti fiat su logu prus abbitau e innias andànt fintzas is giovuneddus de sa bidda a si setzi in sa barandíllia po castiai e apretziai is féminas prus giovuneddas: «pruschetotu a is piciocas mragaxoresas tzeracas de is famíllias prus pillantzosas de sa bidda, ma no totus is sciacuadoras baliànt custus afroddieris, giai ca po bregúngia no podiant sciacuai s’íntimu ananti de issus e ddu depiant fai cua-cua, candu is óminis si ndi andànt», contat Chiara Cossu arriendi.
A frúmini s’andàt in s’ierru puru, s’àcua frida no disalentàt a is lissieras chi s’inginniànt a agatai calincuna manera po cumbati su frius: «mi trogau is cambas cun tzàpulus, ma serbiat a pagu: cambas e manus fiant cancaradas e tanadas candu ndi bessiant de s’àcua», contat Chiara Cossu. Maria Cruccas puru, 94 annus, chi teniat 11 annus candu at incumentzau a fai custu trabballu s’arregodat chi accostumàt a ddu fai issa puru: «fiant is féminas prus mannas chi m’iant inditau de ddu fai, tenia frius aicietotu, ma assumancu s’àcua frida de su frúmini no lompiat in deretura in sa peddi; un’atru disacatu fiant is sanguneras, pruschetotu in s’àcua bàscia, is primus bortas mi spantau e mi strobbànt, agoa mi seu acostumada mancai a si ndi ddas stacai de sa peddi no fiat cosa praxili».
Su cumpensu? In bidda sa paga fiat giai giai oguali po totus mancai a bortas fiat diferenti a segunda de su bonu coru de is famíllias ordinadoras. Po su prus fiant pagu millis francus a s’annu chi si ddus pagànt puru una borta a su mesi. Elisa Manca, chi at lòmpiu is 97 annus, s’arregodat cosas meda de cuss’ora: «Apu cumentzau a 9 annus, a cumentzu andau cun mamai Vitalia, agoa andaua sola, candu fia serbidora in is famíllias prus arricas de sa bidda. Sa primu paga chi m’arregodu fiat de 20 francus! E a mei mi pariat meda puru! A cuss’ora no fiat fàcili! Ancora piciochedda mi seu acordada cumenti a serbidora in d-una famíllia de meris piticus e faia fainas meda e duas o tres bortas a sa cida mi tocàt a bandai a sciacuai puru a su frúmini Bellu, in su màrgini de Su Rieddu e in sa mitza de Is Piscinas; s’arrobba fiat meda e pustis chi dd’ia sciacuada dda spraxia in is tupas de arruu e tzinnigas e dda torrau a portai sciutada beni beni a “sa meri”, chi a nai sa beridadi tanti meri no fiat giai ca candu andau a fai giorronnadeddas po atra genti, m’obbrigàt a pratziri a mitadi cun issa sa paga. Candu andau a spigai puru mi pretendiat sa mitadi de is spigas arregortas: fiant tempus difícilis cussus!», si narat sa tzia de prus de norant’annus.
Sa majoria de is féminas faiat sa lissia, pruschetotu po is famíllias prus pillantzosas, ma no scéti, is féminas chi iant apena tentu pipiu o fiant malàdias, o teniant fillus piticheddus depiant pagai is sciacuadoras. Ma calincuna però circàt de s’arrangiai cun is fillus. «Deu e duas bixinas de domu chi tenestus fillus piticus andastus una borta donniuna: candu andau deu a frúmini is pipius mi ddus castiànt is bixinas e candu andànt issas a fai sa lissia si ddus castiau deu is pipius», narat Chiara Cossu.
Si partiat faci a frúmini a mengianeddu chitzi, a bortas in cambarada e a bortas a solas. «In s’istadi partia de domu a is 5 de a mengianu po lompi de is primas e mi pigai sa perda mellus», narat Maria Casu, 80 annus, chi at inghitzau custu trabballu candu teniat 15 «pruschetotu po sciacuai s’arrobba de sa famíllia mia giai ca deu fia sa prus manna».
Su tretu de bia si caminàt a lestru e chentza de si pasiai. Su logu prus atesu fiat cussu in su màrgini de su frúmini Bellu. De sa mitza de Su Rieddu, si passàt in d-una biixedda de su sartu in mesu de is cannas, tupas sempribirdis e matixeddas, matas de úlumu e cresuris de figumorisca chi faiant una spècia de galleria vegetali. Su logu, difati, est fértili diaderus, sciustu meda e cun terra inundada portada de su frúmini, chi in s’antigóriu, giai ca no teniat màrginis, inundàt totu sa terra ingunis a giru chi duncas fiat, e est oi ancora, su logu mellus po ponni ortus, bíngias e frutalis. E diaici, in sa bia no asfaltada de Su Rieddu, is féminas, cun sa scivedda in conca e agoa, cun is bannieras de ferru zingau, prenas a cúcuru de arrobba de sciacuai, arrimadas asuba de su tidili (unu tzàpulu trotoxau in conca) po intendi prus pagu su pesu e dd’aguantai in ecuilíbriu, si faiant totu sa bia de su sartu faci a su frúmini, acumpangiadas de is fillus, cun su prexu chi tenint is pipius mancu fessit una scampirrada.
Is prus matucheddus depiant agiudai a is mammas a portai totu su chi serbiat a sciacuai s’arrobba. Ma incapitàt chi féminas cun is pipius piticheddus, chi no teniant genti po si ddus castiai, si ddus ingolliant afatu a frúmini. «M’arregodu ca tzia Regina, una fémina pitichedda ma fortzuda, chi teniat unu biaxi de lissias allenas e no boliat perdi cussus pagus arrialis chi ddi donànt, ingolliat cun issa su fillixeddu de annu e mesu postu aintru de su cadinu (unu crobi de canna e cambus de ollastu) arrimau in su tidili. E tentu beni in echilíbriu si fiat totu sa bia fintzas a frúmini, cun sa scivedda arrimada in is anconis», narat tzia Maria Cruccas. Ma no fiat issa scéti a portai is pipius suus a frúmini. «Una dii depia fai una lissia manna meda e depia sciacuai a marolla totu s’arrobba e no sciendi cun chini lassai Gianna filla mia, chi teniat pagus annus, mi dd’apu dépia pigai cun mei. Ma a mesu giorronnada issa si fiat posta a prangi meda e sigumenti fia schinitzosa ca mi depia frimai fatu-fatu, dd’ia dépiu donai una nadiada po dda fai citiri e dda fai asseliai», arremonat Chiara Cossu.
Candu spaciàt sa bia de su sartu, si biiant is màrginis de su frúmini chi assimbillànt a unu bastioni chi cuàt sa bisura de s’arriu. Custus ddus iant fatus in is annus 1925/1926 po fai acabbai is undamentus de is terrenus e de is bias ingunis acanta chi a bortas lompiant a làcana de sa bidda. Po passai su màrgini, artu unus duus/tres metrus, iant fatu una scalixedda in cimentu chi agiudàt a lompi a susu e pustis de unus cincuanta metrus camminada sa banchina, prena de matedu e massimamenti matas de àliu, úlumu e pruschetotu tupas de amenta, arruu, giuncus e tzinnigas, si lompiat a frúmini.
Sa scalixedda fiat su spàssiu de is piciocheddus, chi si liscinànt in is barandìllias a ladu, cussu fiat unu giogu eciseri e fintzas una proa de abilesa e de echilíbriu. Lómpias a frúmini, dónnia meri de domu si sceràt sa perda po sciacuai: chi depiat essi manna abbastantza e ciata, e incrubada po fai de sciacuadroxu. «Candu is perdas no bastànt, giai ca is féminas fiant medas, si poniat sa scivedda francas a susu e si imperàt su fundu po sciacuai», aciungit Maria Casu. Duncas sighiant a sciacuai cun s’àcua chi curriat, lìmpia e trasparenti. Is pannus, arrimaus in sa perda incrubada, si sfrigongiànt cun su saboni, s’atzapulànt medas bortas asuba de su sciacuadroxu improvisau, scinixaus in s’àcua currenti, torraus a insabonai e a scinixai fintzas a candu no fiant bellus límpius. In su interis chi faiant sa faina is féminas ciaciarrànt, si contànt contixeddus spassiosus, calincunu cràstulu de genti de bidda e nci fiat chini cantàt. Is piciocheddus in su interis piscànt cun d-unu muncadoreddu is piscixeddus in s’àcua prus bàscia de su frúmini prenu de perdixeddas opuru nadànt. «Nci fiant mammas chi ndi aprofitànt po ddus sciacuai: ddus spollànt, ddis sciacuànt sa bistimenta e dda poniant a sciugai e agoa torrànt a bistiri is fillus», aciungit Elisa Manca.
Cumenti sciacuànt, cosa po cosa dda poniant a sciugai, po no tenni sa scivedda càrriga de s’arrobba sciusta tropu grai torrendi a bidda. «Ma candu sa lissia no fiat sciugada, candu fiat tempu malu pruschetotu, si pratziat su càrrigu e depestus andai e torrai duas bortas: deu fia scofada ca sorrixedda mia Evangela m’agiudàt a portai una parti de su càrrigu», precisat Maria Casu.
Su prus de is féminas traballànt totu sa dii e si frimànt scéti po papai unu mússiu de pani, agoa a mericeddu trigadiu si preparànt a ndi torrai. Is meris de domu ndi arretirànt s’arrobba giai sciugada, si peparànt is tidilis e apitzus si poniant sa scivedda chi depiant portai, e deretas che fusti cumintzànt a artziai e a ndi calai sa scalixedda de su màrgini, e chentza de si pasiai, in cambarada, crastulendi de su chi iant biu sa dii, o a solas, camminànt totu sa bia po furriai donniuna a domu sua.
ITALIANO
Comune di Pabillonis: Fonte: "La Gazzetta del Medio Campidano": Prima del 1960, quando l’acquedotto ancora non era stato costruito, le casalinghe di Pabillonis, come gran parte di quelle sarde, per lavare la biancheria, si recavano, al fiume. Ma anche dopo che la rete idrica comunale portò l’acqua nelle case, e molte famiglie si organizzarono collegando un rubinetto a una vasca in cemento, o vicino a una pietra piatta, poste nel cortile della propria abitazione, che permetteva di avere l’acqua necessaria per fare il bucato, il lavaggio dei panni nel fiume, non terminò. E questo non finì, neppure dopo il boom economico che aveva permesso la produzione industriale di tanti utensili ed elettrodomestici, tra cui la lavatrice, che non interessò, però, subito, la maggior parte delle famiglie pabillonesi e per questo motivo, nei primi anni ‘60, alcune donne si recavano ancora al fiume per fare il bucato.
La località preferita era un’ansa del fiume Bellu, vicino alle scale dell’argine, in zona Su Rieddu. Ma non solo, soprattutto quando pioveva, si andava anche sotto il ponte sulla strada provinciale che collegava il paese con Guspini in sa gora de is Arrieddus, vicino alla strada per San Gavino e nei pressi del mulino di Pepi Ortu, nella gora di Surbiu, che sgorgava da una sorgente perenne, e ancora in sa gora de sa Mitza de Is Piscinas e anche in sa cora de Su Rieddu, un piccolo corso d’acqua che proveniva da fonti risorgive, in prossimità de sa Tanca Guglielmo Saba. Questo ruscelletto, che scorreva alla periferia del paese, nei pressi dell’asilo, attraversava la strada in direzione de sa Mitza de Su Rieddu, il suo letto, poco profondo, permetteva il guado a carri e bestiame, ma le lavandaie per evitare che il passaggio di questi, intorbidisse l’acqua e sporcasse i panni, si mettevano più a monte del guado. Per i pedoni era stato realizzato nella seconda metà dell‘800, un ponte in mattoni rossi, con un basso parapetto. La struttura venne poi distrutta negli anni ‘70/80’ del secolo scorso, il corso d’acqua, invece, venne canalizzato e intubato e terminava il suo corso nel Riu Malu. La strada sopra il guado permetteva di raggiungere agevolmente gli orti, le vigne e i frutteti impiantati nell’area fertile tra Sa Mitza e l’argine del fiume Bellu.
Chiara Cossu
Il lavoro delle lavandaie era duro e faticoso e s’iniziava giovanissime. «Ho incominciato che avevo appena 12 anni», ricorda Chiara Cossu, 86 anni, che fino alla data del matrimonio (1956) aveva “lissias” (il lavaggio della biancheria a pagamento) di varie famiglie del paese. Ma anche dopo il matrimonio continuò a recarsi al fiume per fare il bucato della famiglia: «in quel tempo non avevamo alternative, bello o cattivo tempo, freddo o caldo, inverno o estate, bisognava andare al fiume per lavare i panni, anche quando si era incinte: la primogenita è nata due giorno dopo che sono andata a lavare al fiume, quasi quasi partorivo lì», ricorda signora Chiara.
Maria Casu
Il lavoro veniva svolto per due/tre volte la settimana, a seconda del numero degli accordi, per lo più annuali, stabiliti tra i contraenti e della quantità dei panni da lavare. Una lavandaia, soprattutto ragazze nubili o vedove, ma anche donne sposate) che aveva necessità di guadagnare qualcosa, poteva avere anche 2, 3 e anche 4 lissias che le impegnava tutto l’anno. Qualcuna ne faceva anche di più. «Io sono arrivata anche a 7 lissias, ho iniziato a 15 anni, prima andavo con mia madre Vitalia, poi da sola, le postazioni nel fiume cambiavano per diversi motivi: d’estate si andava generalmente vicino all’argine de Su Rieddu, quando “cabada su frumi”, però, e la corrente era fortissima, oppure quando pioveva ci recavamo sotto il ponte», precisa Peppina Manca, 86 anni, che ancora oggi ha tanti ricordi di quel periodo.
Peppina Manca
L’anziana mette in evidenza anche le difficoltà delle donne, in particolari situazioni: «ricordo che per recuperare le particolari pietre larghe che servivano per lavare i panni, trascinate dalla corrente, dopo la piena del fiume, si organizzava una cordata umana tenendoci per mano e uscivamo dall’acqua, fradice. Molte lavandaie, quando il fiume era in piena e, sotto il ponte,
Maria Cruccas
non c’era posto, andavano anche in sa Mitza de Is Piscinas dove c’era un canale, in cemento, con le pareti inclinate, adatte per lavare, che raccoglieva l’acqua de sa Mitza. Certe volte, la scelta delle postazioni, causava delle dispute tra noi, poiché chi lavava i panni a valle, più giù, riceveva l’acqua sporca di chi lavava a monte; però spesso, ci si metteva d’accordo e per il risciacquo veniva concesso il permesso di spostarsi dove sgorgava l’acqua pulita. «La postazione sotto il ponte era molto frequentata e attirava anche i giovanotti del paese che seduti nel parapetto, facevano apprezzamenti galanti alle più giovani: «soprattutto ad alcune ragazze di Morgongiori che erano a servizio presso alcune famiglie benestanti del paese, ma non tutte le lavandaie apprezzavano questi intrusi, poiché per pudore e imbarazzo non potevamo lavare i capi intimi femminili davanti a loro e dovevamo lavarli di nascosto, quando gli uomini andavano via», racconta Chiara Cossu sorridendo.
Elisa Manca
Al fiume si andava anche d’inverno, l’acqua gelida non scoraggiava le lavandaie che escogitavano qualche accorgimento per cercare di attenuare il freddo: «mi fasciavo le gambe con degli stracci, ma serviva poco: le gambe e le mani erano intirizzite e di color viola quando uscivo dall’acqua», rimarca Chiara Cossu. Anche Maria Cruccas, 94 anni, che iniziò questo lavoro all’età di 11 anni, ricorda questa consuetudine: «furono le donne più grandi che mi suggerirono questo accorgimento, avevo freddo, ma se non altro si evitava che l’acqua ghiacciata del fiume arrivasse in modo diretto nella pelle; un altro inconveniente erano le sanguisughe, soprattutto nell’acqua bassa, all’inizio mi spaventai e mi davano fastidio, poi mi abituai anche se non era certamente piacevole staccarle dalla pelle».
Il compenso? In paese la paga era quasi simile anche se si differenziava a seconda del buon cuore delle famiglie committenti. Generalmente erano poche migliaia di lire all’anno che venivano pagate anche in rate mensili. Elisa Manca, che di anni ne ha compiuti ben 97, ricorda tanti particolari di quel tempo: «Ho iniziato a 9 anni, prima andavo con mia madre Vitalia, poi da sola, poiché andai a servizio presso diverse famiglie benestanti del paese. La prima paga che ricordo è stata di 20 lire! A me sembrava anche molto! Era dura a quei tempi! Ancora ragazzina “mi accodrai” come “serbidora” in una famiglia di piccoli proprietari e facevo tanti lavori tra cui, due tre volte la settimana, anche il bucato, nel fiume Bellu, nell’argine di Su Rieddu e nella mitza de Is Piscinas; la biancheria era tanta e dopo averla lavata la stendevo nei cespugli di rovi e giunchi e la riportavo asciutta a casa della “signora”, che signora proprio non era, poiché quando andavo a fare qualche giornata per altre persone , mi costringeva a dividere la paga: metà a me e metà a lei. Anche quando andavo a spigolare pretendeva la metà delle spighe raccolte: erano tempi duri, allora!», commenta l’ultranovantenne.
La maggior parte delle donne faceva “sa lissia” soprattutto per le famiglie benestanti, ma non solo, le donne che avevano appena partorito o erano malate, o avevano figli piccolissimi dovevano pagare lavandaie per il bucato. Qualcuna però, per i figli, si arrangiava in altro modo. «Io insieme a due vicine di casa che avevamo figli piccolissimi, facevamo a turno: quando io andavo al fiume i miei figli venivano accuditi dalle vicine e lo stesso succedeva quando erano loro a essere impegnate nel bucato: ero io, allora, che controllavo i loro figli», afferma Chiara Cossu.
Verso il fiume si partiva la mattina presto, qualche volta, in piccoli gruppi, ma non era raro che andassero anche da sole. «D’estate m’incamminavo alle 5 del mattino, per arrivare tra le prime e accaparrarmi la pietra migliore», dichiara Maria Casu, 80 anni, che iniziò questo lavoro all’età di 15 anni, «soprattutto per il bucato di famiglia, essendo io la più grande».
Il tragitto si eseguiva con passo lesto, senza effettuare soste. Il percorso più lungo era la zona dell’argine del fiume Bellu. Dalla mitza di Su Rieddu, si percorreva una strada campestre incassata tra canneti, arbusti e cespugli sempreverdi, alberi di olmo e piante di fichidindia che creavano una sorta di galleria vegetale. Il posto era, infatti, fertilissimo, ricco di acqua e di terreno alluvionale dovuto alle inondazioni del fiume, che nel passato, privo di argini, allagava i terreni di questa zona che erano, e sono ancora oggi, i più adatti per orti, vigne e frutteti. E così, nella strada in terra battuta di Su Rieddu, le donne, con in testa sa “scivedda” e in seguito, anche la bacinelle in ferro zincato, piene di panni da lavare, poggiate sopra su “tidibi” (uno strofinaccio arrotolato in testa) per attutire il peso e mantenerle in equilibro, percorrevano la strada campestre verso il fiume, accompagnate dai figli che, con l’allegria propria dell’età infantile quasi fosse una scampagnata.
I più grandicelli dovevano aiutare le mamme a trasportare l’occorrente per lavare la biancheria. Ma qualche volta le donne con figli piccolissimi, non avendo qualcuno per accudirli a casa, li portavano con sé, al fiume. «Mi ricordo che tzia Regina, una donna minuta, ma fortissima, che aveva molte “lissias allenas” e non voleva perdere quelle poche lire che percepiva, portava con sé il figlio di un anno e mezza dentro “su cadinu” (una cesta di canne e rami di olivastro intrecciati) posato sul “titibi” e, in perfetto equilibrio, percorreva il tragitto fino al fiume, tenendo sa scivedda della biancheria poggiata sulle anche», riferisce tzia Maria Cruccas. Ma non era la sola a portare i piccoli con sé al fiume. «Un giorno avevo da fare una “lissia” molto consistente e dovevo per forza lavare tutti i panni e non sapendo con cui lasciare mia figlia Gianna di pochi anni, la portai con me, ma a metà giornata la piccola si mise a piangere con insistenza e io infastidita poiché dovevo interrompermi spesso, a un certo punto le diedi anche una sculacciata per farla zittire e per calmarla», rammenta Chiara Cossu.
Al termine della strada campestre, simili a un bastione che nascondeva la veduta del corso d’acqua, apparivano gli argini del fiume. Questi erano stati realizzati negli anni 1925/1926 per bloccare gli allagamenti dei terreni e delle strade circostanti e qualche volta, anche la periferia del paese. Per superare l’argine, alto circa due/tre metri, era stata costruita una scaletta in cemento che facilitava il raggiungimento della sommità e dopo una cinquantina di metri percorsa la golena, ricca di vegetazione, composta da qualche albero di abiu, olmo e soprattutto cespugli di menta selvatica, rovi, giunchi e “sinnigas”, si arrivava al fiume.
La scaletta, per i ragazzi, era un divertimento poiché si lasciavano scivolare sulle spallette laterali, questo rappresentava un gioco eccitante e una prova di equilibrio e destrezza. Arrivati al fiume, ogni massaia, sceglieva la postazione de “Sa pedra po sciacquai”: una pietra, abbastanza grande e piatta, che posizionata inclinata, fungeva da lavatoio. «Quando le pietre non bastavano, poiché le donne erano tante, si capovolgeva sa scivedda e il fondo fungeva da piano per lavare», aggiunge Maria Casu. Procedevano quindi al lavaggio con l’acqua che scorreva, trasparente e pulita. I panni, posati sulla pietra inclinata, venivano sfregati con il sapone, sbattuti più volte nell’improvvisato lavatoio, risciacquati nell’acqua corrente,di nuovo insaponati e definitivamente risciacquati fino a quando non erano puliti. Durante il lavoro, le donne chiacchieravano, raccontavano storielle divertenti, qualche pettegolezzo paesano e qualcuna anche cantava. I ragazzi, nel frattempo, pescavano con un fazzolettino i pesciolini nelle acque basse del letto del fiume pieno di ciottoli oppure nuotavano. «Qualche mamma ne approfittava anche per fare loro il bagno: li spogliavano, lavavano i loro vestiti, li mettevano ad asciugare, e dopo rivestivano i figli», aggiunge Elisa Manca.
Man mano che i vari capi della biancheria venivano lavati, si poggiavano ad asciugare, in modo che il carico delle sciveddas fosse meno pesante, con dentro la biancheria asciutta, al ritorno in paese. «Ma quando il bucato non era asciugato, per il cattivo tempo soprattutto, si divideva il carico e dovevamo fare due viaggi: io ero fortunata, mia sorella Evangela più piccola di me mi aiutava a portare una parte del carico», puntualizza Maria Casu.
La maggior parte delle donne lavorava tutto il giorno e si fermava solo per un frugale spuntino (pappai u’ mossiu e pani), poi nel tardo pomeriggio si preparava il rientro. Le massaie ritiravano i panni asciugati, si preparavano su “tidibi”, su cui si posizionava sa scivedda per essere trasportata, e con portamento eretto, iniziavano la ripida salita e la discesa della scaletta dell’argine, e senza fare alcuna sosta, in gruppo, scambiandosi gli ultimi pettegolezzi della giornata, o da sole, percorrevano la strada del ritorno e si rientrava alle proprie abitazioni.