SARDU
Comunu de Serrenti: “Les Bienveillantes” est su tìtulu in frantzesu de su romanzu de Jonathan Littell, ebreu de orìgini polaca, nàsciu in New York, crèsciu in Francia, torrau in Amèrica po frecuentai s’universidadi de Yale, chi at scerau de scriri in frantzesu su libru suu. Poita “les bienveillantes” funt “le Eumenidi”, is castiadoras de sa giustìtzia chi funt a su postu de is Furias o Erinnis chi currint a Oreste, padronau de Atene po ai bociu a sa mamma, culpèvoli de ai mortu su babbu. Est Maximilien Aue su bocidori de sa mamma e de su bìrdiu e puru de atrus delitus. Podeus nai ca is delitus de Max Aue funt medas, difatis issu est stètiu unu ufìtziali de is SS- ma custa est una de is preguntas chi ponit custu romanzu straordinàriu chi at a abarrai asuba sa stòria trumentada de sa Germania e de s’Europa me is annus de sa Sigunda Gherra mondiali: est berus cantu naràt Stalin, ca “sa morti de un’òmini est tragèdia, sa morti de millionis est statìstica”, e est po custu ca in d-una scena de delìriu, a Max Aue ddu funt circhendi duus politziotus poita ca at bociu sa mamma, in d-una Berlino giai ocupada de s’Armata Arrùbia? Nudda parrit casuali in “Le benevole”, a inghitzai de su sambenadu de su protagonista: si poneus sa vocali “u” a su postu de sa “w”, awe in inglesu est sa sensatzioni de ispantu innatis a s’arrori, e est arrori cussu chi provat Max Aue innantis a su bocidroxu de is ebreus in Ucraina, prima tapa in d-un viàgiu de su spreu chi cambiat in su sèculu XX su romànticu Grand Tour de s’800, Max Aue po contu de Childe Harold, una cabada a s’inferru innoi sa scrita Arbeit macht frei sostituiscit su dantescu “Lasciate ogni speranza…lassai dònnia speràntzia”, s’amigu Thomas pigat su postu de Virgilio cumenti acumpangiadori e is diis funt dedicaus a Babi Yar, Stalingrado, Auschwitz, Dora, e sa màrcia de sa morti finali de is bremis viventis chi funt diventaus is presoneris de is lager est cumenti sa truma de ànimas mòvias de su bentu ca fait cummovi a Dante. No est una scera fatzili ni ligera, cussa de ai presentau Max Aue cumenti unu caghineri, poita ca ddu fiant puru medas SS, e ddoi iat puru su càrrigu de amostai su delìriu de sa propaganda nazista de limpiai su mundu bocendi is personas inferioris o deviadas: Max Aue stimat s’ùnica fèmina chi no podit tenni: sa sorri gemella chi ddi nant Una, a arregordai cussu corpus perfetu mascu e fèmina de su cali si chistionat in su “Simposio” de Platone, e puru s’unitzidadi de su sentimentu suu. Aici cumenti est intentzionali s’inghitzu de s’acabbu, cun su bèciu ex nazista Max Aue ca si ndi est fuiu cun documentus frassus e ca est andau in Francia, ex natzioni nimiga de sa Germania, innoi at agatau traballu aberrendi una sienda de merletus. E si sa immagini de s’SS omosessuali in mesu a su pitzu si podit parri unu pogheddu kitsch, tenit unu impatu forti in d-unu libru chi uniscit sa Stòria (arrica de documentatzioni) e sa fintzioni, personàgius creaus de su scritori e de atrus (Bormann e Goering, Goebbels e pruschetotu Speer, su peus ma su prus abistu de totus e difatis si pigat sceti bint’annus de presoni), “realidadi e metàfora” (Max Aue si ingollit in Stalingrado, una ferida in conca chi ddi lassat unu sfrègiu), scenas de sanguini ca arregordant Schnitzler, arrexonadas de linguìstica asuba is lìnguas in relata a is etnias e celebratzionis musicalis . Ma chini est custu Max Aue chi, naraus sa beridadi, no est po nudda simpàticu ni ddu bolit essi? Cali est su tedescu chi bolit rapresentai? Nisciunus, in realidadi, totus is esseris umanus, cumenti narat sa fràsia de inghitzu de su contu: “Fradis umanus, lassaimidda contai cumenti est andada”. Deu tengiu sa crupa, no bosaterus, mi andat beni. Ma depeis cunfessai ca su chi apu fatu deu, ddu eus a fai bosàterus puru. Forsis cun prus pagu impinnu ma puru disisperu.” Max Aue, fillu de unu òmini chi at cumbatius in sa Gherra Manna e at subiu totus is cunsighièntzias, at fatu cussu chi at ritènnidu netzessàriu, poita ca in tempus de gherra su tzitadinu perdit su deretu de bivi, ma puru cussu “de no bociri”. Cumenti a dònnia cristianu in cussa situatzioni, Max Aue est spramau, Max Aue no nci dda fait a castiai ni is mortus ni cumenti custus benint sterminaus, Max Aue stait mali, caciat, tenit gana mala, fait gestus inutilis de piedadi cumenti a domandai de bociri cun gentilesa una pipia. Candu sa gherra acabbat e is forrus ant abruxau po annus chena si frimai, Max Aue circat de donai cosa de papai e bistiris a is presoneris, po ddus podi ponni a traballai. Podiat cumbati contras Hitler. A pustis de cussa cunfessioni cun Hèlène, torrendi a nai “boceus, boceus, boceus”. Sceti unu scritori de orìgini ebraica podiat scriri unu libru cumenti “Le benevole”, fadendi polèmicas, medas cantu funt is diferentis leturas de is letoris de su libru. Sceti unu scritori de orìgini ebraica chi no impreat sa lìngua ni de is bincidoris ni de is perdentis podiat mudai is Erinnis in bienveillantes, chena perdonai, domandendi sceti de no si ndi scaresci.
S’autori
Jonathan Littell nascit in New York su 10 de mesi de ladàmini de su 1967, est unu scritori americanu e frantzesu. Oi bivit in Barcellona. Nàsciu in d-una famìlia de orìgini ebraica, emigrada de sa Polonia a s’America a s’acabbu de s'Ouxentus, est fillu de su scritori Robert Littell. Oi bivit in Barcellona, at passau s’infàntzia in Francia. At frecuentau po tres annus s'universidadi de Yale, e a pustis est andau me is Balcanis in gherra, innoi agiudàt is chi teniant abisòngiu cun s'ONG Action contras su fàmini, innoi at a traballai po seti annus, pruschetotu in Bosnia, ma puru in atrus logus cumenti a sa Cecenia, s'Afghanistan, su Congo. In su 2001 lassat s'atzioni umanitària po si stentai in sa scritura de su primu romanzu suu, “Le Benevole” (Les Bienveillantes in originali), unu romanzu asuba sa Sigunda Gherra mondiali e su fronti orientali, po mesu de is memòrias immaginàrias de unu ufitziali SS a su cali at donau su nòmini de Maximilien Aue. S'òpera at arriciu duus arriconnoscimentus literàrius importantis: su Grand Prix du Roman de L’Académie Francaise e su Prix Goncourt e at artziau polèmicas medas. Propostu a cuatru editoris francesus, su manoscritu dd’iat arrefudau Calman-Lévy, ma atzetau Gallimard innantis de is atrus. Littell iat dichiarau de ai arriciu s’ispiratzioni a pustis de ai castiau is fotogràfias de Zoja Anatol'evna Kosmodem'janskaja, una partigiana sovietica bocida de is nazistis. Ispirau de su film Shoah (1985) de Claude Lanzmann, unu documentàriu asuba s’Olocausto. Littell at inghitzau a ddu scriri in su 2002, e si contat de ai acabbau sa prima botza de su romanzu in 112 diis. In su 2008 at publicau unu sàgiu (Le sec et l'humide) innoi analizat La campagne de Russie de Leon Degrelle sigundu sa tesi de Klaus Theweleit. Sigundu Littell, su testu de Degrelle si donat unus cantu de opositzionis struturantis, tìpicas de sa mentalidadi de su soldatischer Mann posta in luxi de Theweleit (sicu/ùmidu, tostau/moddi….): custu tipu de òmini no est arrennesciu a si pratziri de sa mamma e duncas no at potziu aprontai unu “Io” in sensu freudiano asuba de issu e totu. Sa timòria bivia de s'òmini-sodrau, de su cali Degrelle est unu esèmpiu craru, iat a essi s’acabbu de is lìmitis de su corpus. Dd’abarrat sceti de manifestai su chi tenit a intru, e su perìculu pigat sa forma. Po struturai su mundu, a su fascista no ddi abarrat atru che bociri e annientai totu su chi est diferenti de issu. In su 2010 publicat su reportage de su viàgiu suus in sa corti de su supresidente Ramzan Kadyrov, in su perìodu de su de tres guvernu, "Cecenia annu III", torrau a scriri a pustis de sa bocidura de s'ativista umanitària Natal'ja Estemirova.